Związki myślenia z twórczością stały się dla mnie bardziej jasne, gdy cechy, czynności i strategie twórcze ułożyłem wzdłuż trzech osi, jak na rysunku. Każdemu elementarnemu zdarzeniu twórczemu, technice i postawie mogłem przypisywać atrybuty z jednej, drugiej i trzeciej osi oraz zastanawiać się, w jaki sposób taki zestaw atrybutów umieścić w układzie trzech osi. Używałem kropek o różnych rozmiarach, kolorach i odcieniach. Wielu dla jednego zdarzenia. Wybierz coś, co uważasz, np. skojarzenie, analogię, generowanie alternatyw a może swoje odkrycie i spróbuj.
Techniki wpływające na na stan umysłu, nastrój, łatwość kreowania, elastyczność i inspirujące do twórczej aktywności nazywam miękkimi. Techniki prowadzące do rozwiązania w kolejnych krokach, jak w procedurze lub algorytmie, nazwałem twardymi. Metody twórcze, to według mnie, oryginalne zestawy takich elementarnych postaw, technik, kroków postępowania i strategii. Tak rozumiem myślenie lateralne, synektykę i analizę morfologiczną. Można analizować, które z elementów metod są bardziej twarde, a które bardziej miękkie. Oba rodzaje, miękkie i twarde uzupełniają się i wzmacniają. Myślę o nich, jak o grupie przyjaciół. Podobnie myślę o całych metodach. Spójrz na dolny rysunek. Nawet myślenie liniowe, w tym logiczne, o którym wielu powiada, że nie jest twórcze, zaliczam do przyjaciół, gdyż jest niezbędne przy sprawdzeniu poprawności i ocenie dzieła. To wszystko może dotyczyć różnych zdolności i dziedzin pracy twórczej . Dlatego do drugiego rysunku dołączyłem klasyfikację zdolności (rodzaje inteligencji) Howarda Gardnera.
Ciekawym ćwiczeniem było dla mnie układanie elementów metod i rodzajów myślenia z dolnego rysunku a potem całych metod w przestrzeni górnego rysunku. np. czy myślenie lateralne bliżej osi czynności, czy strategii, czy np. burza mózgów, albo analogia personalna, bliżej osi "y" czy "z" i dlaczego ?
Myśleniu można przyglądać się z wielu różnych punktów widzenia, w szczególności według rodzajów myślenia. Kilka z nich zestawiam poniżej. Dobrałem je tak, by w zestawieniu z nimi lepiej rozumieć myślenie twórcze i widzieć klasyfikacje z rysunków.
Reaktywne:
Reagowanie na bodziec. Myślimy wtedy, gdy nas coś / ktoś pobudzi. Myślimy tak długo, jak działa bodziec. Gdy go odsuniemy, zwalniamy się z zewnętrznego przymusu myślenia. Dłużej stosowane staje się manierą, jeśli nie przywarą.
Aktywne:
Samoistne, oparte o ciekawość i wolę, odważne, dojrzałe. Myślimy, by osiągnąć cel np. znaleźć rozwiązanie, poznać zagadnienie itp. Aktywne jest przeciwnością reaktywnego. Otóż myślimy nie tylko wtedy, gdy działa zewnętrzny bodziec, ale wtedy, gdy chcemy.
Analityczne a syntetyczne
Myślenie analityczne to rozkładanie problemu na części pierwsze, szukanie i wyodrębnianie składników oraz ich związków. Dzięki analizie możemy zauważyć i usunąć trudności. Sama analiza jest jednak niewystarczająca. Skomplikowane problemy robią się bardziej skomplikowane. Do ich rozwiązywania potrzebne jest planowanie, projektowanie i synteza, w których składa się elementy problemu w całość. I analiza i synteza zawierają w domyśle odkrywanie nowego.
Twórcze
Różni ludzie różnie je definiują. Ta witryna jest o myśleniu twórczym. Myślenie twórcze jest związane z innymi rodzajami myślenia. Każdy z wymienionych tu rodzajów myślenia, z wyjątkiem myślenia schematycznego, może jednocześnie być myśleniem twórczym. Kilka słów więcej na stronie
obok. Tamże linki do stron, które zestawiają różne definicje twórczości.
Logiczne
Rozumowanie logiczne to ciąg kolejnych zdań. Wśród tych zdań wyróżniamy założenia, kroki rozumowania prowadzące do wniosków pośrednich i w końcu do wniosku końcowego, czyli tezy. Myślenie logiczne zakłada poprawność wnioskowania. Gdy kolejne kroki rozumowania od założenia do wniosku końcowego układają się w jedną linię, mówimy o myśleniu liniowym. Wątki myślenia logicznego nie muszą układać się w linii. Jednak w ładnym stylu myślenia logicznego tworzą prostą, jasną strukturę. Rozumowanie logiczne, nawet gdy jego kolejne kroki są poprawne może prowadzić do fałszywych wniosków. Wiele błędów w rozumowaniu bierze się ze złych lub niewystarczających przesłanek. Dlatego, dążąc do poprawności w myśleniu należy krytycznie podchodzić do przesłanek.
Dyskursywne
Myślenie w dyskusji, przekonywanie innych i uważne ich słuchanie, po to by zrozumieć i dojść do prawdy. W dyskusji ścierają się elementy konstruktywne i krytyczne. Dyskutowanie, jako ścieranie się przeciwieństw, jest wielkim osiągnięciem kultury Zachodu.
Krytyczne
Myślenie krytyczne jest elementem składowym myślenia dyskursywnego. Polega na szukaniu błędów
w założeniach, podważaniu argumentów, śledzeniu niespójności i błędów wnioskowania. Krytyka jest elementem dyskusji. Krytyka w złym wydaniu, gdy chodzi tylko o przewagę w dyskusji przeradza się
w krytykanctwo, prowadzi do arogancji, matactwa i nietolerancji, zamyka drzwi na inne poglądy oraz ogranicza myślenie twórcze. Jednak w samym myśleniu krytycznym nie ma nic złego.
Intuicyjne
Tzw. “nos”, opieranie sądu na emocjonalnej, niewytłumaczalnej racjonalnie przesłance, na wyczuciu. To potężne narzędzie myślenia, to źródło rozwiązań w pierwszej wersji. Intuicję należy łączyć z innymi rodzajami myślenia, pozbawiona ich prowadzi do skrajności i błędów.
Myślenie schematyczne a oryginalne
Schematy, automatyzmy są ważne. Pomagają oszczędzać energię i organizować rosnącą wiedzę na temat świata i w ogóle. Myślenie oryginalne jest przeciwieństwem schematycznego. Schematyczne jest podstawą wydajności, pozwala powielać wyniki. Oryginalne prowadzi do nowych. Myślenie oryginalne, to jak nazwa wskazuje, myślenie drogami, którymi inni chodzą rzadko. Zdolność do oryginalnego myślenia można zatracić albo rozwinąć. Moim zdaniem rozwiązywanie ciekawych zagadek, oryginalnych zadań, czy krytyczna analiza przeciwstawnych lub niespójnych poglądów, to dobry sposób kształtowania oryginalnego myślenia. Myślenie oryginalne nie wyklucza myślenia schematycznego. Musi na czymś bazować.
Myślenie praktyczne
Codzienne załatwianie prostych spraw i powielanie rozwiązań. Tu przydatne są nawyki, automatyzmy
i schematy. Do działania wystarczy wyuczenie się sposobu postępowania. Nawet przekonanie, że sposób postępowania da się uzasadnić, nie jest konieczne. Zrozumienie również nie jest, może wymagać wysiłku i się nie opłaca. Ten trud ludzie praktyczni pozostawiają ludziom, w ich mniemaniu niepraktycznym. Gdy chodzi o znalezienie nowego rozwiązania, to leży to poza myśleniem praktycznym i wystarczy, gdy zrobi to ktoś inny. Dobrym przykładem jest posługiwanie się przedmiotami cywilizacji technicznej, telefonem, pralką, żarówką itd.
Myślenie teoretyczne
Tworzenie modeli i teorii, które pozwalają zrozumieć prawa, zjawiska i przewidzieć nowe. To szczególny rodzaj myślenia twórczego i dar natury. Ludzie, którzy to potrafią, uważają, że jest to bardzo ciekawe. W fizyce istnieje klasyczny podział na teoretyków i doświadczalników.