Przekaz informacji to nie tylko treść, to również forma. Nie ma treści bez formy. Polak do Polaka mówi po polsku. Polak i Chińczyk rozmawiają na migi i trudno im się porozumieć, gdyż ich gesty nie niosą wspólnych znaczeń. Co innego, gdy dwoje głuchych miga do siebie. Można też pokazywać sobie schematy, obrazy, filmy i tańczyć. Za każdym razem przedstawiamy informację w inny sposób, ale wszystkie te reprezentacje informacji można podzielić na obrazowe i opisowe.
Opowiadanie, artykuł w gazecie, tekst programu komputerowego i tekst w ramce po prawej stronie poniżej, to przykłady reprezentacji opisowych.
Mapa Polski z lewej strony jest analogią do terenu (poczytaj o analogiach w innym miejscu tej witryny). Odzwierciedla wielkość, odległości i wzajemne położenia kilku miast w Polsce. Mapa jest reprezentacją wizualną i naśladowczą. Z innymi diagramami jest tak samo, tyle że mogą dotyczyć czegokolwiek, rysunków technicznych, szlaków komunikacyjnych, sytuacji na skrzyżowaniach (nauka jazdy), układu czynności, pojęć, przebiegu zjawisk, zależności miedzy ludźmi itd.
Wymieńmy kilka przykładów:
Ważną cechą diagramów jest uproszczenie. Diagramy uwypuklają istotne i ukrywają nieistotne cechy pewnej całości, rzeczywistych obiektów (cokolwiek by to miało znaczyć) i ich wzajemnych układów.
Zbierzmy najważniejsze cechy diagramu.
Diagramy składają się prostokątów, kół, różnych innych figur geometrycznych oraz linii. Elementy diagramu są dużo prostsze, niż ich odpowiedniki w rzeczywistości. Wzajemne relacje obiektów przedstawia się na diagramie w ułożeniu przedstawiających je figur, ich wzajemnych odległościach, wiążących je liniach, kształtach, grubościach, kolorach, strzałkach i tak dalej. Legendy umieszczane na kartach z diagramami uzupełniają diagram o garść ogólnych informacji.
Oglądając szczegóły i całość diagramu, rozważając wzajemne położenie jego elementów odkrywamy nowe związki, tworzymy nowe elementy i usuwamy niepotrzebne.
W rozumieniu pomaga komentarz ustny. To przejaw bardziej ogólnego zjawiska, dotyczącego wzajemnego wzmacniania się obrazu i opisu. Opis może być zwykłym tekstem pod diagramem albo zdaniem w dymku. Omawianie diagramu i dyskusja na jego temat również wzmacniają odbiór i rozumienie. Elementom diagramu można nadać ruch (spowodować, by jego elementy zmieniały swoje położenie). W ten sposób diagram z płaszczyzny papieru wkracza w multimedia.
Żeby rozumieć diagramy, trzeba nauczyć się je czytać. Każdy rodzaj diagramu to inny świat, inny język, inna konwencja. Mówi się - naucz się rysunku technicznego, naucz się czytać mapy myśli itd. To znaczy, zapamiętaj znaczenie symboli diagramu, opanuj konwencje i zrozum, w jaki sposób, przy ich pomocy odwzorowuje się zagadnienia, uzyskaj wprawę. Najlepiej praktykować pod okiem mistrza. Mistrz-wykładowca-nauczyciel omawia diagramy, przedstawia konwencje, zasady i wskazuje błędy. Uczeń ćwiczy, powtarza, rysuje i komentuje, głośno albo w myślach. Rozwija intuicję a potem patrzy na diagramy, czyta i po prostu rozumie.
Jeśli chodzi o źródła, to polecam serię artykułów, które opublikował w internecie Zenon Kulpa. Link pod zdjęciem tytułu z jego strony.
Diagramy wizualizują problemy, ich strukturę i dynamikę. Kilka najbardziej znanych omawiam w sąsiednich artykułach. Diagram przepływu i diagram ryby należą do tak zwanej wielkiej siódemki narzędzi do rozwiązywania problemów jakości. Całą siódemkę wymieniam poniżej.
Polecam bardziej szczegółowe opisy tych narzędzi w angielskiej wersji Wikipedii.
W prezentacji o mapach myśli, w sąsiednim dziale, umieściłem slajd o mapach branżowych, który ilustruje istnienie mnogości rożnego rodzaju diagramów w technice i zarządzaniu. Z punktu widzenia prac, które wykonuję zawodowo, ukoronowaniem tej mnogości i wspólnym językiem analityków i projektantów IT są diagramy UML.